داوری یکی از مهمترین روشهای حلوفصل اختلافات بینالمللی و داخلی است. این روش، آسانتر، ارزانتر و سریعتر از دیگر روشهای حل اختلافات میباشد. نهاد داوری که راهی برای حلوفصل اختلاف توسط یک یا چند شخص به نام داور یا داوران است، روشی غیر قضایی بوده و از لحاظ تاریخی سابقهی طولانی دارد. بهگونهای که برخی آن را سابق بر روش قضایی حلوفصل دعاوی یعنی دادگاههای دولتی، دانستهاند. این روش حل اختلاف خصوصاً در مورد دعاوی ناظر به روابط خانوادگی و روابط کارگر و کارفرما مورداستفاده قرار گرفته است. همچنین روش داوری بین المللی، بیشتر در حوزهی حقوق بینالملل عمومی و در روابط بین دولتها موردتوجه بوده است. هدف اصلی در این نوشتار بررسی نهاد داوری بین المللی است.
داوری بین المللی
آنچه امروزه داوری را دارای اهمیت زیادی نموده و مفهوم جدیدی به آن اعطا کرده، کاربردی است که این روش حلوفصل دعاوی در حوزهی روابط بازرگانی بینالمللی پیدا نموده است. این امر موجب شده است که داوری را یکی از منابع مهم حقوق تجارت بینالملل بدانند. این امر مبتنی بر دلایلی است. برخی، انگیزههای اصلی گرایش به داوری در حوزهی روابط بازرگانی را محرمانه بودن داوری (که مربوط به محرمانه تلقی کردن اطلاعات، اسناد و مدارک مرتبط با اسرار تجاری و شغلی طرفین داوری است)، استقلال و بیطرفی داور، انتخابی بودن آن، رعایت تخصص، آزادی اراده، رسمی و تشریفاتی نبودن رسیدگیها، سرعت و کارایی و هزینهی کمتر و(…) دانستهاند.
تعهد مراجعه به داوری ممکن است بهصورت یک شرط باشد که به آن «شرط داوری» میگویند. همچنین ممکن است طی یک سند و قرارداد جداگانه بین طرفین منعقد شود. در بند «ج» مادهی 1 قانون داوری تجاری بینالمللی، صراحتاً قید شده است. این بند میگوید: «موافقتنامهی داوری ممکن است بهصورت شرط داوری در قرارداد و یا بهصورت قرارداد جداگانه باشد». در ادامه این نوشتار به موضوع داوری بین المللی و تفاوت آن با داوری داخلی و داوری خارجی و النهایه ارائه یک نتیجه گیری در مورد داوری بین المللی می پردازیم:
فرق داوری داخلی و داوری بین المللی:
داوری داخلی و داوری بین المللی از جهات مختلفی با یکدیگر متمایز می باشند که در این مبحث به بررسی وجوه تمایز این دو نوع داوری می پردازیم:
1- داوری داخلی:
بند ت ماده 1 قواعد و آیین داوری اتاق بازرگانی ایران؛ داوری تجاری داخلی عبارت است از اختلافات و دعاوی راجع به روابط و معاملات تجاری بین اشخاص حقوقی یا حقیقی که در زمان انعقاد موافقتنامه داوری به موجب قوانین ایران تبعه ایران باشند.یک داوری طبعاً داخلی است وقتی موضوع مورد اختلاف طرفین داوری منحصراً به یک حاکمیت (کشور) مرتبط است. مهم نیست که اجرای رأی داور یا داوران در نهایت به خارج از سرزمین تحت حکومت کشوری کشانده شود.
مثلا در یک دعوی ارجاع شده به داوری در فرانسه بر سر خرید کالایی در فرانسه برای استفاده در این کشور، داوری داخلی برای کشور فرانسه است. در تعیین خصیصه داخلی یک داوری، تابعیت طرفین نقشی ندارد. بنابراین، حتی داوری میان یک دولت خارجی و یک تبعه داخلی ممکن است جنبه داخلی داشته باشد. داوریهای داخلی به داوریهایی میگویند كه مقر آنان در چهار چوب جغرافیایی یك كشور باشد. همچنین باید رسیدگی به دعاوی داخلی یك كشور نماید.اگر عواملی از جمله تابعیت اصحاب دعوی و داوران، قانون قابل اجرا و محل اجرای رأی داور به یک قلمرو سیاسی و حکومتی به خصوص مربوط باشد داوری داخلی محسوب میشود. در ادامه نوشتار به بررسی داوی بین المللی نیز می پردازیم.
2- داوری خارجی:
هر رأی داوری صادره در یک داوری خارجی ضرورتاً برای کشورهای دیگر یعنی کشورهایی غیر از کشوری که داوری در آن جریان داشته است، خارجی است. این قاعده ای کلی است که در اغلب کشورهای دنیا مورد عمل است. معذالک پاره ای قوانین آراء داوری صادر شده در خارج را نیز داخلی تلقی می کنند. مشروط بر اینکه قانون حاکم بر داوری در آنها قانون این کشورها باشد. نمونه بارز این راه حل را در انگلستان مشاهده میکنیم. مطابق سیستم حقوقی حاکم بر داوری آراء صادره در داوریهایی که قوانیـن انگلستان حاکم بر آیین داوری آنهـا است آراء انگلیسـی محسـوب میشوند.
داوریهای خارجی داوریهایی است كه مقر آنها خارج از خاك جغرافیای سیاسی كشور است و در آن حاكمیت سیستم حقوقی یك كشور اعمال شده است. پس منظور از آراء داوری های خارجی آراء صادره از مراجع داوری است كه مقرّ آنها در خارج از جغرافیای سیاسی جمهوری اسلامی ایران است نه خارج از جغرافیا و حاكمیت حقوقی ایران. زیرا ممكن اسـت بر دعوی موضوع اینگونه داوریها براساس توافق طرفین دعوی داورهای آنان و یا قواعد حل تعارض قوانین و قوانین ماهوی یا شكلی یا اثباتی جمهوری اسلامی ایران حاكم باشد. ممکن است این تعاریف هم پوشانی زیادی با مفهوم داوری بین المللی داشته باشند.
3-داوری بین المللی:
این نوع داوری به سه دسته قابل تقسیم است:
الف.موضوع داوری دارای یک عنصر خارجی باشد. ب. داوری به یک سازمان بین الملی واگذار شده باشد.ج.داوری تابع مقرراتی باشد که جنبه ی بین المللی دارد.منهای مورد اخیر که در آن خود اختلاف جنبه بین المللی دارد در سایر موارد یاد شده داوری وقتی میتواند واقعا بین المللی باشد و یا حداقل به معاملات دارای خصیصه بین المللی مربوط باشد که ممکن است جنبه تجاری نداشته باشد. این راه حل را در قانون آیین دادرسی مدنی فرانسه میبینیم که به موجب ماده 1472 آن داوری وقتی بین المللی است که در آن منافع تجارت بین الملل مطرح باشد.
چنین داوری اگر در خارج از فرانسه منتهی به رأی شده باشد، رأی راجع به آن خارجی تلقی نمیشود. بلکه بین المللی است و بنابراین مشمول مقررات منعکس در ماده 1473 که شامل آراء داوری خارجی است نمیشود. مقررات ماده اخیر در مورد آرایی نیز اعمال میشود که در خود کشور فرانسه ولی در زمینه تجارت بین المللی صادر شده باشند.از نظر ماده یک قانون داوری تجاری بین المللی «داوری بین المللی عبارت است از اینکه یکی از طرفین در زمان انعقاد موافقتنامه داوری، به موجب قوانین ایران، تبعه ایران نباشد». این تعریف ناقص است. زیرا اگر یک خارجی مقیم ایران در یک معامله داخلی با یک ایرانی، در داخل ایران قرارداد داوری منعقد نماید، این داوری بین المللی است.
بررسی قانون آنسیترال:
قانون نمونه آنسیترال که الگوی نویسندگان قانون د.ت.ب بوده، در بند 3 ماده 1 عللی را که موجب بین المللی شدن قرارداد میشود، به شرح زیر برشمرده است:
«داوری در صورتی بین المللی است که:الف. مرکز تجارت طرفین در زمان انعقاد قرارداد داوری، در کشورهای مختلف باشد. ب. یکی از محل های داوری خارج از کشوری باشد که مرکز تجارت طرفین است: 1- محل داوری، در صورتی که در قرارداد داوری و یا به موجب قرارداد داوری تعیین شده باشد.2-هر محلی که قسمت اساسی تعهدات ناشی از روابط تجاری است، باید در آنجا اجرا شود. 3- محلی که موضوع اصلی اختلاف نزدیکترین ارتباط را با آن دارد. ج. طرفین صریحا قبول کرده باشند که موضوع اصلی قرارداد به بیش از یک کشور مربوط است».
نتیجه گیری کلی:
1- بررسی داوری بین المللی
داوری بینالمللی در دنیای امروز بهعنوان یکی از مؤثرترین و پرکاربردترین شیوههای حلوفصل اختلافات فرامرزی شناخته میشود. این نهاد نقش مهمی در ایجاد امنیت حقوقی و ثبات اقتصادی در روابط تجاری و سرمایهگذاری بینالمللی ایفا میکند. گسترش تجارت جهانی، افزایش قراردادهای بینالمللی و پیچیدهتر شدن روابط اقتصادی میان اشخاص، شرکتها و دولتها، ضرورت وجود نهادی تخصصی، بیطرف و کارآمد برای حل اختلافات را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این میان، داوری بینالمللی توانسته است با تکیه بر اصولی همچون استقلال، انعطافپذیری، محرمانگی و تخصصگرایی، جایگاه ویژهای در نظام حقوق بینالملل خصوصی و تجارت بینالملل به دست آورد.
2- مزایای داوری بین المللی
یکی از مهمترین مزایای داوری بینالمللی، آزادی اراده طرفین در انتخاب داور، تعیین قانون حاکم، زبان رسیدگی و محل داوری است. این ویژگی سبب میشود که طرفین اختلاف بتوانند فرایندی متناسب با نیازها و شرایط خاص خود طراحی کنند. و از پیچیدگیها و محدودیتهای دادگاههای داخلی تا حد زیادی دور بمانند. همچنین تخصصی بودن داوران در موضوعات فنی و تجاری، باعث افزایش دقت و کیفیت تصمیمات اتخاذشده میشود. همین امر اعتماد فعالان اقتصادی را نسبت به این شیوه افزایش میدهد.
از سوی دیگر، قابلیت شناسایی و اجرای آرای داوری در سطح بینالمللی، بهویژه به موجب کنوانسیون نیویورک ۱۹۵۸، یکی از مهمترین عوامل موفقیت و گسترش داوری بینالمللی به شمار میرود. این کنوانسیون با ایجاد چارچوبی مشترک میان کشورهای عضو، امکان اجرای آرای داوری خارجی را تسهیل کرده. همچنین موجب شده است که بسیاری از شرکتها و سرمایهگذاران بینالمللی، داوری را بر رسیدگی قضایی ترجیح دهند. در نتیجه، داوری بینالمللی نهتنها به حل اختلافات کمک میکند. بلکه نقش مهمی در توسعه تجارت جهانی، جذب سرمایهگذاری خارجی و تقویت روابط اقتصادی میان کشورها دارد.
3- معایب داوری بین المللی
با وجود تمامی مزایا، داوری بینالمللی خالی از چالش و انتقاد نیست. هزینههای بالای رسیدگی در برخی پروندهها، طولانی شدن فرایند داوری، نبود وحدت رویه در بعضی نظامهای حقوقی و محدود بودن امکان اعتراض به آرای صادره، از جمله مشکلاتی است که در عمل مشاهده میشود. افزون بر این، گاه اختلاف در قوانین داخلی کشورها و نگرش متفاوت نظامهای حقوقی نسبت به داوری، مشکلاتی را در مرحله اجرای رأی به وجود میآورد. با این حال، تجربه نشان داده است که مزایای داوری بینالمللی در بیشتر موارد بر معایب آن غلبه دارد. همین امر موجب استمرار و گسترش استفاده از این نهاد حقوقی شده است.
در سالهای اخیر، نهادهای معتبر داوری بینالمللی مانند اتاق بازرگانی بینالمللی، مرکز بینالمللی حلوفصل اختلافات سرمایهگذاری و دیوان داوری لندن نقش مؤثری در توسعه قواعد و رویههای داوری ایفا کردهاند. این نهادها با تدوین مقررات شفاف و ایجاد ساختارهای تخصصی، به ارتقای کیفیت رسیدگیها و افزایش اعتماد عمومی نسبت به داوری کمک کردهاند. همچنین پیشرفت فناوری و استفاده از جلسات مجازی و ابزارهای الکترونیکی، موجب تسریع فرایند رسیدگی و کاهش برخی هزینهها شده است.
جمع بندی:
در نهایت میتوان نتیجه گرفت که داوری بینالمللی، بهعنوان نهادی پویا و کارآمد، بخش جداییناپذیر نظام تجارت و سرمایهگذاری جهانی محسوب میشود. نقش داوری بین المللی در آینده روابط اقتصادی بینالمللی بیش از پیش افزایش خواهد یافت. برای بهرهگیری بهتر از ظرفیتهای این نهاد، لازم است کشورها قوانین داخلی خود را با استانداردهای بینالمللی هماهنگ سازند. همچنین، آموزشهای تخصصی در حوزه داوری گسترش یابد و فرهنگ استفاده از روشهای جایگزین حل اختلاف در میان فعالان اقتصادی تقویت شود. بدون تردید، توسعه و تقویت داوری بینالمللی میتواند زمینهساز افزایش اعتماد، کاهش تنشهای حقوقی و ایجاد ثبات بیشتر در مناسبات بین المللی باشد.
برای انجام هر گونه امر حقوقی، کیفری و یا حتی بین المللی با ما تماس بگیرید و از خدمات مجموعه ترنم عدالت بهره مند شوید:
تلفن تماس برای مشاوره:
